...::: TRABZON TİCARET ve SANAYİ ODASI :::...

Sanayi

TRABZON'UN SANAYİLEŞME YAPISI

        Türkiye, sanayileşme sürecine Batı ülkelerine oranla yaklaşık 150 yılı aşan bir gecikme ile girmiştir. Cumhuriyetin ilan edildiği 1923 yılında Türkiye ekonomisi, Cumhuriyet öncesi dönemin izlerini taşımaktaydı. 1. Dünya Savaşı öncesinde mali, ticari ve sınai kurumların %80'i yabancı azınlıkların elinde bulunmaktaydı. 1923'de GSYİH (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla) içinde; sanayi %13.2'lik bir paya sahipti. 1913 yılında yürürlüğe giren "Geçici Sanayi Teşvik Kanunu" yerli sermayenin sanayi yatırımlarına yönelmesi için olumlu bir ortam yaratmış, ancak sanayi yatırımlarının dağılımında mekan boyutuna hiç yer vermemiştir. 1915 yılında gerçekleştirilen Kısmi Sanayi Sayımı sonuçlarına göre sanayi işletmelerinin %75'i İstanbul ve İzmir'de toplanmıştı. Mevcut 286 işletmeden sadece gıda ve dokuma sanayinde faaliyet gösteren 65 işletme Anadolu'da bulunuyordu.
        1923-1960 döneminde Trabzon Alt Bölgesindeki sınai işletme sayısı hakkında sadece Trabzon ile ilgili verilere ulaşılabilmiştir. 1927 yılında ülkedeki mevcut 64725 küçük işletmenin 691'i (%1), 1939 yılında 1144 büyük işletmenin 18'i (%1,5) Trabzon'da bulunuyordu. Büyük işletme bazında Trabzon'un payı, 1955 yılında %1.2 (51/4106), 1960 yılında %0.8 (48/5503) olmuştur. Yine 1960 tüm ülkede yılında kamuya ait 219 işletmenin 4'ü Trabzon'da bulunmaktaydı.
        Trabzon 19. Yüzyılda limanda yoğunlaşan ticaretin yanısıra, tarım ve sanayi ile bölgede etkinlik gösteren önemli bir kent konumunda idi. 1830 nüfus sayımı sonuçlarına göre kent merkezinde 6.300 erkek bulunuyordu, toplan nüfus 13.000 kişi civarındaydı. Trabzon ve çevresinde demircilik ileri bir düzeyde yapılıyordu. 1872 Vilayet Salnamelerindeki bilgilere göre Avrupa'dan getirilen soba ve kasaların benzerleri ancak Trabzon'da yapılabiliyordu. Yörede kuyumculuk ve marangozluk gelişmişti. Özellikle el sanatları ve gümüş üzerine işlemeler ünlüydü. İl'de önemli miktarda mum işleyen bir mumhane (şemihane) vardı. Şemseddin Sami, Kamus ül-Alam'da 1890'lardaki Trabzon'u anlatırken şöyle der; "Küçük sanayi, ipek çarşaf, peştamal, kefiye, keten ve pamuklu dokumlardan oluşan ilde, kuyumculuk da ileri düzeydedir. Kentte ayrıca iki sabun fabrikası ile önemli sayıda tabakhane vardır.
        1934 yılında uygulamaya konulan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile sanayinin Anadolu'ya yayılma fikri işlerlik kazanmıştır. 1930-1940 yılları arasında Trabzon'un
        ekonomik üretim sahaları olarak dokumacılık, balıkçılık, mobilyacılık, yorgancılık, ayakkabıcılık, kuyumculuk, bakırcılık gibi küçük sanatlar ile fındık, makarna ve balıkyağı fabrikaları gösterilebilir. Bu yıllarda merkez ve ilçelerdeki fabrika ve imalathaneler şunlardır:
        Fabrikalar; İl dahilinde 14 adet fındık kırma ve ayıklama fabrikası, 1 adet balık yağı fabrikası, 1 adet balıkyağı ve konserve fabrikası, 1 adet makarna fabrikası, 1 adet sabun fabrikası, 1 adet şekerleme fabrikası.
        İmalathaneler; İl dahilinde 5 adet mobilya doğrama ve karoser atölyesi, 3 adet demir işleri, makine ve motor atölyesi, 2 adet fanila ve çorap atölyesi, 5 adet debbağhane atölyesi, 2 adet dokuma atölyesi, ayrıca her evde de dokuma tezgahı bulunmaktaydı.
        Bunların dışında mobilyacılık, marangozluk, doğramacılık, bakırcılık, ayakkabıcılık ve kuyumculuk gibi küçük sanatlar yaygın olmakla birlikte bunlar da ancak yerel ihtiyacı karşılayacak miktarda üretim yapılmaktaydı.
        Balıkyağı fabrikasında ilkel koşullarda yunus balıklarından üretilen yağın tamamı ihraç edilmekteydi. Bu yıllarda kurulan fabrika ile birlikte Trabzon'un yıllık balıkyağı üretimi 150 tondan 400 tona ulaşmıştı. İl hudutları içinde üretilen fındığın tümü merkezdeki fındık fabrikasında kırılarak iç haline getirilirdi. Makarna ve sabun fabrikası ilkel şartlarda çalıştığı için üretim maliyeti oldukça yüksekti. Şeker fabrikası ile doğrama, mobilya, demir, makine ve motor atölyeleri ancak ilin ihtiyaçlarını karşılayacak kapasitedeydi. Şehrin ortasında bulunan debbağ (tabaklanmış deri) atölyeleri yerel ihtiyaçları karşılayabildiği gibi civar illerde gönderilmekteydi. Çamur işleri atölyelerindeki ilkel makinelerle az miktarda delikli tuğla üretilmekteydi, ayrıca desti ve çömlek imalathaneleri bulunmaktaydı.
        İl dahilinde halıcılık oldukça sınırlıydı. Ancak yerel ihtiyaçları karşılamak üzere peştamal, havlu ve çarşaf üreten iki veya üçer kişinin çalıştığı küçük dokuma tezgahları vardı. Bu tezgahlarda üretim verilen sipariş üzerine yada kendi öngördükleri miktarda yapılmaktaydı. Trabzon'un geleneksel kazanç kaynağı olan dokumacılık o yıllarda Avrupa'da gelişen teknoloji ile rekabet edecek düzeyde değildi.
        İl'de 1953 yılın da Toprak Mahsulleri Ofisi açılmış, 1967 yılında üretime geçen ve halen ilin en büyük sanayi işletmelerinden biri olan çimento fabrikası kurulmuştur.

TRABZON'DA İMALAT SANAYİİ

        Trabzon tarihinin her döneminde önemli bir il olma durumunu korumuş, gezgin ve seyyah bilim adamlarının dikkatini çekmiştir. Günümüzde Trabzon sanayisi var olan potansiyeline rağmen yeterince gelişememiştir. İlde büyük ölçekli sanayi yok denecek kadar azdır. Bunun en önemli nedeni mevcut arazi yapısının büyük ölçekli sanayi tesislerinin kurulmasına elverişli olmaması ve ihracat bölgelerine ulaşımın sağlanamamasıdır. 1992 yılında özelleştirilen çimento fabrikası ve 5'i Organize Sanayi Bölgesi'nde olmak üzere 12 adet fındık kırma ve işleme fabrikası İl'in sanayisinde önemli yer oluşturmaktadır.
        Trabzon'da sanayileşme hareketi, Türkiye genelindeki sanayileşme hareketinin oldukça gerisinde kalmıştır. Genel olarak değerlendirildiğinde, Trabzon ekonomisinin uzun yıllardır tarım ve tarıma dayalı bir sanayi profiline sahip olduğu görülmektedir. Türk ekonomisindeki gelişmelere paralel olarak Trabzon'da son yıllarda tarımın GSYİH içindeki nispi payındaki azalmalara karşılık, sanayi ve hizmetlerin payında artışlar olmuştur. İmalat sanayinin Trabzon GSYİH içindeki oranı 1975'de 8.9, 1985'de 15.5 iken 1995'de 13.3'e düşmüştür.
        Ülke genelinde en dar araziye sahip birkaç ilden biri olan Trabzon'da nüfus yoğunluğu da oldukça yüksektir. Arazinin dar ve engebeli oluşu, kurulacak olan sanayi tesislerinin çevreye uyumlu olmasını zorunlu kılmaktadır. Ülke genelindeki kamu yatırımlarından yeterince yararlanamayan Trabzon'da kamuya ait sınai tesisi sayısı son derece sınırlıdır.
        Trabzon, Doğu Karadeniz'in diğer illeri gibi büyük ölçekli sanayi, ağır sanayi yatırımları açısından uygun bir mekan durumunda değildir. Ancak bölgenin tarımsal yapısına uygun küçük ve orta ölçekli imalat sanayi yatırımlarının yapılması ekonomik gelecekte etkili olabilir. Bunu yanısıra, Bağımsız Devletler Topluluğu piyasalarına hitap edecek hafif sanayi yatırımları son derece önem arz etmektedir.
        Genel olarak tarımsal karakterin ağırlıklı olduğu Karadeniz Bölgesi'nde, imalat sanayide tarıma dayalı bir gelişme göstermektedir. Trabzon ili imalat sanayinin en belirgin özelliği de tarımsal ve hayvansal kaynak potansiyeline yönelik olmasıdır. Nitekim, il tarımında önemli bir yer işgal eden fındık ve çay yaprağı üretimi, aynı zamanda imalat sanayinde fındık işleme ve çay işleme tesislerinde girdi olarak kullanılmaktadır.
        1984 yılına kadar yanlızca ÇAYKUR (Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü) tarafından işlenen ve pazarlanan çay, 4 Aralık 1984 tarihinde çıkarılan 3092 sayılı kanunla özel sektöründe faaliyet alanına girmiş bulunmaktadır. 1999 yılı itibariyle İl'de ÇAYKUR'a ait toplam 36.410 ton/yıl yaş çay yaprağı işleme kapasitesine sahip 8 adet çay fabrikası bulunmaktadır. İl'de özel sektöre ait yaklaşık 29.244 ton/yıl çay yaprağı işleme kapasitesine sahip 21 adet çay fabrikası faaliyet göstermektedir.
        İl imalat sanayinde girdi olarak kullanılan bir diğer önemli tarım ürünü de fındıktır. Trabzon ili tarımsal üretiminde ve GSYİH'sı içinde önemli bir yer teşkil eden fındık üretimi, aynı zamanda imalat sanayinde fındık işleme tesislerinde (iç fındık, beyazlatılmış fındık, kavrulmuş, kıyılmış, ezilmiş fındık üretiminde) girdi olarak kullanılmaktadır. İlde yaklaşık 93.407 ton/yıl iç fındık ve iç fındık işleme kapasitesine sahip 12 adet fındık işleme tesisi bulunmakta ve bu tesislerde 784 kişi istihdam edilmektedir.

        Trabzon'da çay fabrikalarının ve fındık işleme tesislerinin dışında önemli sayılabilecek daha bir çok tesis bulunmaktadır. Bu tesislerin başında ise çimento üretim tesisi ve Organize Sanayi Bölgesinde faaliyet gösteren çeşitli fabrikalar gelmektedir. İl imalat sanayinin en önemli ve en büyük tesislerinden biri olan fakat son yıllarda üretiminde düşüş görülen Trabzon Çimento Sanayi A.Ş. 410.126 ton/yıl katkılı ve traslı çimento üretim kapasitesine sahip olup, tesiste 113 kişi istihdam edilmektedir. 1967 yılında üretime geçen ve ÇİTOSAN'a bağlı olarak çalışan tesis, 1992 yılı sonunda özelleştirilmiştir. Trabzon imalat sanayinde ayrıca un fabrikaları, hayvan yemi tesisleri, lastik ve plastik ayakkabı tesisleri, süt ve süt ürünleri üretim tesisleri, balık unu ve yağı üretim tesisleri, bakır, kurşun, çinko ve alüminyum levha üretim tesisleri de yer almaktadır.
        Ayrıca İl'de gemi inşa sanayinde faaliyet gösteren tersanelerde bulunmaktadır. Sürmene ilçesinde yapılmakta olan gemi yapımcılığının başlangıcı asırlar öncesine kadar uzanmaktadır. Gemi yapımcılığında meslek, babadan oğula öğrenilerek devam etmiştir. Temin edilen kereste geçmişte sadece balta, keser, hızar gibi aletler kullanılarak şekillendirilmiş ve kullanılmıştır. İmalatta her hangi bir proje uygulaması söz konusu değildir. Ustalar atadan kalma yöntemlerle yapımı sürdüregelmişlerdir. Yörede kullep gemi yapımcılığı zamanla yerini, taka ismi verilen balık ve yük gemisi ile alamedre denilen 16-22 metre büyüklüğündeki balıkçı teknesi yapımcılığına bırakmıştır. Son yıllarda tekne yapımı için yeterli ağacın temin edilemeyişi, teknik olanakların geçmişe oranla daha hızlı artması, süratli, hafif ve yapım süresi daha kısa olan saç gemilerin yapımına geçilmesini zorunlu kılmıştır. Bu gün Sürmene ilçesinde saç ve ahşap gemi imal eden toplam 8 işletmede 61 personel istihdam edilmektedir.
        Trabzon'da KOSGEB (Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı) tarafından Doğu Karadeniz Bölgesi Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme Projesine paralel olarak bu projeye alt basamak oluşturmak amacıyla 'Doğu Karadeniz Bölgesi Silah Projesi' uygulamaya konmuştur. Bu projede amaç, Makine Kimya Endüstrisi Kurumu'nun tespit ettiği silah çeşitlerinin, halen Doğu Karadeniz Bölgesi'nde geleneksel olarak sürmekte olan silah üretimine entegre edilerek, söz konusu silah üretimini, kalite ve imalat yöntemi olarak uluslararası standartları karşılayacak düzeye yükseltmektir.
        1980 öncesinde Trabzon'da silah üretimi ile uğraşan imalatçı usta sayısı takriben 3.390 kişi civarındaydı ve yıllık olarak 13.320 adet silah üretimi yapılmaktaydı. Tezgah ve alet olarak yanlızca torna, matkap ve el aletleri kullanılarak üretilen silah tipleri genel olarak; düdüklü levha, büyük polis, Astra, 14'lü Browning, Smith Wesson, Barabellum, uzun namlulu silahlar ve av tüfeğiydi.
        Trabzon'da Doğu Karadeniz Silah Projesi kapsamında faaliyet göstermek amacıyla Mayıs 1993'de beş ortaklı olarak Trabzon Silah Sanayi A.Ş. (TİSAŞ) kurulmuştur. Arsin Organize Sanayi Bölgesi'nde faaliyet gösteren TİSAŞ'ın mevcut tezgah kapasitesi ile yılda 15.000 adet tabanca üretilebilmektedir. Tesis 1995 yılında üretime başlamıştır.

TRABZON ORGANİZE SANAYİ BÖLGESİ

        Trabzon Organize Sanayi Bölgesi, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı'nın Teşkilat ve görevleri hakkındaki 3142 sayılı kanunun 2-D maddesince ve bu kanuna bağlı Organize Sanayi Bölgeleri Kurma Fonu Yönetmeliği esaslarına göre 23/07/1976 tarih ve 7/ 12707 sayılı Bakanlar Kurulu kararına istinaden Müteşebbis Teşekkül Başkanlığı oluşturularak 13/10/1985 tarihinde göreve başlamıştır.
        Trabzon Organize Sanayi Bölgesi bu güne kadar yapılan çalışmalar sonucunda, Bölge alanı olan 983.420 m2'lik sahanın tamamı kamulaştırılmıştır. Bölgenin onaylı imar planına göre 25 adet yapı adasında en küçüğü 4.410 m2, en büyüğü 17.870 m2 alanlarda olmak üzere 109 sanayi parseli mevcuttur. Bunların yanında sosyal tesisler, arıtma tesisleriyle yeşil alanları içeren üniteler yer almaktadır.
        Altyapı harcamalarının gelişmesine paralel olarak Bölge, arsa tahsisine açılmış olup, bu güne kadar 73 firmaya toplam 104 parsel tahsis edilmiştir. Bu firmalardan 73 adedi inşaatlarına başlamak üzere ilgili belediyelerden inşaat ruhsatlarını almışlardır. Söz konusu 73 adet firmadan 44 adedi tamamen veya kısmen deneme üretimine geçmiştir. Diğer 25 adet firma çeşitli seviyelerde inşaat çalışmalarına devam etmektedir. 4 Adet tesisin de üretimi durmuştur.

Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.